Παρασκευή, 21 Σεπτεμβρίου 2012

Η «πέτρα της ψυχής».

Απόσπάσματα από το βιβλίο:

Ludwig Wittgenstein
γλώσσα
μαγεία
τελετουργία

εισαγωγή
μετάφραση
σχόλια
Κωστή Μ. Κωβαίου

εκδόσεις Καρδαμίτσα
Αθήνα 1990

[Βιβλίο Ι «Παρατηρήσεις πάνω στο Χρυσό κλωνί του Frazer» του L. Wittgenstein.
TGB =  The Golden Bough (Το Χρυσό Κλωνί) του Sir James Frazer ]

«…όταν ανάβανε ξανά την εστία του σπιτιού απ’ τη φωτιά της ανάγκης, βάζανε από πάνω μια χύτρα με νερό, κι όταν το νερό ζεσταινόταν, ραντίζανε μ’ αυτό τους ανθρώπους ή τα γελάδια που είχαν μολυνθεί από πανούκλα»  (TGB  640-1)

[W:]


Η σύνδεση της αρρώστιας με τη βρωμιά. «Το να καθαρίζεσαι απ’ την αρρώστια».

Μας προσφέρει μιαν απλή, παιδιάστικη θεωρία για την αρρώστια, πως τάχα είναι βρωμιά που μπορείς να καθαρίσεις.

Όπως υπάρχουν «παιδαριώδεις θεωρίες περί σεξ», έτσι ακριβώς υπάρχουν παιδαριώδεις θεωρίες εν γένει. Αυτό όμως δε σημαίνει πως οποιαδήποτε πράξη του παιδιού έχει προκύψει από κάποια παιδαριώδη θεωρία.

Το σωστό κι ενδιαφέρον πράγμα που θα μπορούσε κανείς να πει δεν είναι «αυτό προέκυψε από εκείνο», αλλά «αυτό θα μπορούσε να έχει προκύψει κατ’ αυτόν τον τρόπο».

«…ο Δρ Westermarck έχει προσφέρει ισχυρά επιχειρήματα αποκλειστικώς υπέρ της θεωρίας του καθαρμού… Όμως τα πράγματα δεν είναι και τόσο σαφή, ώστε να επιτρέπουν την ασυζητητί απόρριψη της ηλιολατρικής θεωρίας.» (ΤGB 643)

[W:]

Το ότι η χρήση της φωτιάς ήταν καθαρτική είναι σαφές. Ωστόσο τίποτε δεν είναι πιθανότερο απ’ το ότι ήταν οι σκεπτόμενοι άνθρωποι που αργότερα συνέδεσαν τις εξαγνιστικές τελετουργίες με τον ήλιο, ακόμη κι εκείνες που αποκλειστικά εθεωρούντο καθαρτικές. Όταν σ’ ένα πρόσωπο υποβάλλεται μια ιδέα (φωτιά-καθαρμός) και σ’ ένα άλλο μια άλλη (φωτιά-ήλιος), τι πιο πιθανό απ’ το να υποβληθούν κι οι δυο τους σ’ ένα πρόσωπο: Οι μορφωμένοι που πάντα θέλουν να έχουν μία θεωρία!!!

Το γεγονός ότι, με το να καις ένα πράγμα, το καταστρέφεις εντελώς, σ’ αντίθεση με το να το κομματιάζεις ή να το ξεσκίζεις, θα πρέπει να εντυπωσίαζε τους ανθρώπους.  

«…στη Νέα Βρετανία υπάρχει μια μυστική κοινότητα… Σε όποιον γίνεται μέλος δίνουν μια πέτρα σε σχήμα ανθρώπου ή άλλου ζώου, κι απ’ τη στιγμή εκείνη πιστεύουν πως η ψυχή του δένεται κατά κάποιον τρόπο με την πέτρα.» (TGB 680)

[W:]

Η «πέτρα της ψυχής». Από δω βλέπει κανείς πώς δουλεύουν αυτού του είδους οι υποθέσεις.           

«Εδώ στην Ευρώπη πίστευαν κάποτε πως οι κακοποιοί δυνάμεις των μάγων και των μαγισσών βρίσκονταν στα μαλλιά τους, και πως τίποτε δε μπορούσε να ενοχλήσει τους άπιστους ενόσω είχαν τα μαλλιά τους. Γι’ αυτό στη Γαλλία είχαν τη συνήθεια να ξυρίζουν ολόκληρο το σώμα εκείνων που κατηγορούνταν για άσκηση μαγείας, πριν τους παραδώσουν στο βασανιστή.» (TGB 680-1)  

[W:]
 
Αυτό θα μπορούσε να αποτελεί ένδειξη ότι στη βάση αυτής της αντίληψης υπάρχει μια αλήθεια κι όχι μια πρόληψη. (Φυσικά, όταν έχεις ν’ αντιμετωπίσεις τον ανόητο επιστήμονα, είναι εύκολο να πέσεις στο πνεύμα της αντίφασης). Αλλά θα μπορούσε κάλλιστα το ξυρισμένο σώμα να οδηγεί κατά κάποιον τρόπο σε απώλεια του αυτοσεβασμού μας (Αδελφοί Καραμαζώφ). Δε χωρεί αμφιβολία πως ένας ακρωτηριασμός, που μας κάνει να φαινόμαστε αναξιοπρεπείς ή γελοίοι στα ίδια μας τα μάτια, μπορεί να μας αποστερήσει εντελώς από τη βούληση να υπερασπίσουμε τον εαυτό μας. Πόσο άβολα νοιώθουμε καμιά φορά – τουλάχιστον μερικοί άνθρωποι (εγώ) – εξ αιτίας της φυσικής ή αισθητικής μας κατωτερότητας.     
 
[Στο χειρόγραφο του Wittgenstein διαβάζουμε: 
«Η γλώσσα μας περιέχει ενσωματωμένους αρχαίους μύθους. Και η τελετουργία των αρχαίων μύθων ήταν μια γλώσσα». Ο W. δεν περιέλαβε την παρατήρηση αυτή στο δακτυλογραφημένο κείμενο, γι’ αυτό και δεν δημοσιεύτηκε τελικά.]  

 

Κυριακή, 16 Σεπτεμβρίου 2012

Περί της Βεβαιότητας



214. Τί μ’ εμποδίζει να υποθέσω πως αυτό το τραπέζι, όταν δεν το παρατηρεί κανείς, είτε εξαφανίζεται είτε αλλάζει σχήμα και χρώμα, κι όταν το βλέπει κάποιος επιστρέφει πάλι στην προηγούμενη κατάστασή του; - «Ποιος όμως μπορεί να υποθέσει κάτι τέτοιο!» θα ήθελε να πει κανείς. 

215. Βλέπουμε εδώ ότι η ιδέα της «συμφωνίας με την πραγματικότητα» δεν έχει καμία σαφή εφαρμογή.
______________

ανώνυμο σχόλιο:

Το ότι στην περίπτωση της βεβαιότητάς μας πως το τραπέζι δεν αλλάζει σχήμα και χρώμα, δεν έχει καμία σαφή εφαρμογή η ιδέα «της συμφωνίας (αυτής της βεβαιότητας) με την πραγματικότητα», προκύπτει από το ότι «όταν δεν  παρατηρεί κανείς το τραπέζι» δεν είναι δυνατή όχι η βεβαιότητα, αλλά η συμφωνία της με την πραγματικότητα. Η βεβαιότητα μπορεί να υπάρχει, σαφώς και υπάρχει, η συμφωνία της όμως, διαπιστώνεται μόνο με την παρατήρηση. Αν δεν υπάρχει παρατήρηση, δεν υπάρχει και συμφωνία. Επομένως, βέβαιοι μπορούμε να είμαστε κάλλιστα και σε περιπτώσεις που δεν δύναται να υπάρξει «καμία συμφωνία με την πραγματικότητα».

Η φράση «όταν δεν το παρατηρεί κανείς» παίζει εδώ το ρόλο του κουτιού στο νοητικό πείραμα του Schrodinger. Το τραπέζι, παίζει το ρόλο της γάτας.

Η αρχή της επαλληλίας κβαντικών καταστάσεων  η οποία περιγράφει κάτι το εξαιρετικό σε σχέση με τη φύση και τη συμπεριφορά της ύλης, καθώς και των δυνάμεων που ισχύουν σε υποατομικά επίπεδα, μας λέει πως όταν δεν ξέρουμε σε ποια κατάσταση βρίσκεται ένα σωματίδιο, τότε αυτό βρίσκεται συγχρόνως σε κάθε πιθανή κατάσταση. Είναι παντού και πουθενά, μέχρι να το παρατηρήσουμε.

Το 1935, ο Schrodinger πρότεινε ένα νοητικό πείραμα για να δείξει πώς η επαλληλία θα είχε εφαρμογή στον «κανονικό» κόσμο. Το πείραμα έχει ως εξής:

Τοποθετούμε μια ζωντανή γάτα σε ένα σιδερένιο αδιαφανές κουτί, μαζί με ένα φιαλίδιο που περιέχει δηλητηριώδες αέριο. Στο κουτί υπάρχει επίσης μικρή ποσότητα  ραδιενεργούς ουσίας. Αν ένα άτομο της ουσίας διασπαστεί (κάτι το οποίο δεν είναι βέβαιο πως θα συμβεί) θα ενεργοποιηθεί ένας μηχανισμός  που θα σπάσει το φιαλίδιο, απελευθερώνοντας το αέριο. Αν συμβεί κάτι  τέτοιο, τότε η γάτα θα πεθάνει ακαριαία. Ο παρατηρητής δεν έχει τρόπο να γνωρίζει αν κάποιο άτομο της ραδιενεργούς ουσίας διασπάται ή όχι, και άρα δεν ξέρει αν σπάει το φιαλίδιο ή όχι. Συνεπώς δεν γνωρίζει αν η γάτα ζει ή πέθανε. Επειδή ακριβώς δεν γνωρίζουμε τι γίνεται μέσα στο κουτί, η γάτα είναι ζωντανή και νεκρή ταυτόχρονα. Αυτή είναι η αρχή της επαλληλίας. Μόνο αφού ανοίξουμε το κουτί και δούμε με τα μάτια μας τη κατάσταση της γάτας, μόνο τότε η γάτα γίνεται ή ζωντανή ή νεκρή! Αυτή είναι η κβαντική απροσδιοριστία.

Θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί, πως το ανθρώπινο βλέμμα είναι ενεργητικό και όχι μόνο παθητικό. Πως δεν δέχεται μόνο το φάσμα του φωτός που προσπίπτει στο τραπέζι και αντανακλώμενο εισέρχεται από τις κόρες των ματιών, αλλά πως επίσης εκπέμπει  κάποια σωματίδια, ανάλογα των φωτονίων, και πως αυτά επιδρούν στον δέκτη-τραπέζι με τέτοιο τρόπο (το παγιώνουν) ώστε να το βλέπουμε με τη συγκεκριμένη μορφή. Και πως όταν κανένας δεν παρατηρεί το τραπέζι, όταν δηλαδή το τραπέζι δεν είναι δέκτης αυτών των εκπεμπόμενων από το ανθρώπινο βλέμμα σωματιδίων, τότε αλλάζει χρώμα και σχήμα και ξε-παγιώνεται.   
_____________

237. […] Αλλ’ ας υποθέσουμε ότι κάποιος έλεγε «Αυτό το βουνό δεν υπήρχε πριν από ένα λεπτό, αλλά ένα άλλο ακριβώς όμοιο μ’ αυτό»[…]

2. Από το γεγονός ότι σ’ εμένα – ή σ’ όλους – φαίνεται κάτι πως είναι έτσι δεν προκύπτει ότι αυτό είναι έτσι. Επιτρέπεται όμως να ρωτήσουμε, αν έχει νόημα να αμφιβάλλει κάποιος γι’ αυτό.

Οι προτάσεις 214, 215 μέρος της 237 καθώς και η πρόταση 2, είναι από το βιβλίο: Ludwig Wittgenstein Περί της Βεβαιότητας, Αθηναϊκή Φιλοσοφική Βιβλιοθήκη (ΑΦΒ), Αθήνα 1989.