Κυριακή, 16 Σεπτεμβρίου 2012

Περί της Βεβαιότητας



214. Τί μ’ εμποδίζει να υποθέσω πως αυτό το τραπέζι, όταν δεν το παρατηρεί κανείς, είτε εξαφανίζεται είτε αλλάζει σχήμα και χρώμα, κι όταν το βλέπει κάποιος επιστρέφει πάλι στην προηγούμενη κατάστασή του; - «Ποιος όμως μπορεί να υποθέσει κάτι τέτοιο!» θα ήθελε να πει κανείς. 

215. Βλέπουμε εδώ ότι η ιδέα της «συμφωνίας με την πραγματικότητα» δεν έχει καμία σαφή εφαρμογή.
______________

ανώνυμο σχόλιο:

Το ότι στην περίπτωση της βεβαιότητάς μας πως το τραπέζι δεν αλλάζει σχήμα και χρώμα, δεν έχει καμία σαφή εφαρμογή η ιδέα «της συμφωνίας (αυτής της βεβαιότητας) με την πραγματικότητα», προκύπτει από το ότι «όταν δεν  παρατηρεί κανείς το τραπέζι» δεν είναι δυνατή όχι η βεβαιότητα, αλλά η συμφωνία της με την πραγματικότητα. Η βεβαιότητα μπορεί να υπάρχει, σαφώς και υπάρχει, η συμφωνία της όμως, διαπιστώνεται μόνο με την παρατήρηση. Αν δεν υπάρχει παρατήρηση, δεν υπάρχει και συμφωνία. Επομένως, βέβαιοι μπορούμε να είμαστε κάλλιστα και σε περιπτώσεις που δεν δύναται να υπάρξει «καμία συμφωνία με την πραγματικότητα».

Η φράση «όταν δεν το παρατηρεί κανείς» παίζει εδώ το ρόλο του κουτιού στο νοητικό πείραμα του Schrodinger. Το τραπέζι, παίζει το ρόλο της γάτας.

Η αρχή της επαλληλίας κβαντικών καταστάσεων  η οποία περιγράφει κάτι το εξαιρετικό σε σχέση με τη φύση και τη συμπεριφορά της ύλης, καθώς και των δυνάμεων που ισχύουν σε υποατομικά επίπεδα, μας λέει πως όταν δεν ξέρουμε σε ποια κατάσταση βρίσκεται ένα σωματίδιο, τότε αυτό βρίσκεται συγχρόνως σε κάθε πιθανή κατάσταση. Είναι παντού και πουθενά, μέχρι να το παρατηρήσουμε.

Το 1935, ο Schrodinger πρότεινε ένα νοητικό πείραμα για να δείξει πώς η επαλληλία θα είχε εφαρμογή στον «κανονικό» κόσμο. Το πείραμα έχει ως εξής:

Τοποθετούμε μια ζωντανή γάτα σε ένα σιδερένιο αδιαφανές κουτί, μαζί με ένα φιαλίδιο που περιέχει δηλητηριώδες αέριο. Στο κουτί υπάρχει επίσης μικρή ποσότητα  ραδιενεργούς ουσίας. Αν ένα άτομο της ουσίας διασπαστεί (κάτι το οποίο δεν είναι βέβαιο πως θα συμβεί) θα ενεργοποιηθεί ένας μηχανισμός  που θα σπάσει το φιαλίδιο, απελευθερώνοντας το αέριο. Αν συμβεί κάτι  τέτοιο, τότε η γάτα θα πεθάνει ακαριαία. Ο παρατηρητής δεν έχει τρόπο να γνωρίζει αν κάποιο άτομο της ραδιενεργούς ουσίας διασπάται ή όχι, και άρα δεν ξέρει αν σπάει το φιαλίδιο ή όχι. Συνεπώς δεν γνωρίζει αν η γάτα ζει ή πέθανε. Επειδή ακριβώς δεν γνωρίζουμε τι γίνεται μέσα στο κουτί, η γάτα είναι ζωντανή και νεκρή ταυτόχρονα. Αυτή είναι η αρχή της επαλληλίας. Μόνο αφού ανοίξουμε το κουτί και δούμε με τα μάτια μας τη κατάσταση της γάτας, μόνο τότε η γάτα γίνεται ή ζωντανή ή νεκρή! Αυτή είναι η κβαντική απροσδιοριστία.

Θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί, πως το ανθρώπινο βλέμμα είναι ενεργητικό και όχι μόνο παθητικό. Πως δεν δέχεται μόνο το φάσμα του φωτός που προσπίπτει στο τραπέζι και αντανακλώμενο εισέρχεται από τις κόρες των ματιών, αλλά πως επίσης εκπέμπει  κάποια σωματίδια, ανάλογα των φωτονίων, και πως αυτά επιδρούν στον δέκτη-τραπέζι με τέτοιο τρόπο (το παγιώνουν) ώστε να το βλέπουμε με τη συγκεκριμένη μορφή. Και πως όταν κανένας δεν παρατηρεί το τραπέζι, όταν δηλαδή το τραπέζι δεν είναι δέκτης αυτών των εκπεμπόμενων από το ανθρώπινο βλέμμα σωματιδίων, τότε αλλάζει χρώμα και σχήμα και ξε-παγιώνεται.   
_____________

237. […] Αλλ’ ας υποθέσουμε ότι κάποιος έλεγε «Αυτό το βουνό δεν υπήρχε πριν από ένα λεπτό, αλλά ένα άλλο ακριβώς όμοιο μ’ αυτό»[…]

2. Από το γεγονός ότι σ’ εμένα – ή σ’ όλους – φαίνεται κάτι πως είναι έτσι δεν προκύπτει ότι αυτό είναι έτσι. Επιτρέπεται όμως να ρωτήσουμε, αν έχει νόημα να αμφιβάλλει κάποιος γι’ αυτό.

Οι προτάσεις 214, 215 μέρος της 237 καθώς και η πρόταση 2, είναι από το βιβλίο: Ludwig Wittgenstein Περί της Βεβαιότητας, Αθηναϊκή Φιλοσοφική Βιβλιοθήκη (ΑΦΒ), Αθήνα 1989.

8 σχόλια:

  1. Η αίσθηση του να σε κοιτάνε: http://christselentis.blogspot.gr/2012/09/rupert-sheldrake.html

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Γεια σας. Επιτρέψτε μου ένα σχόλιο.

    Η ερμηνεία που δίδεται από τον ανώνυμο είναι αυτή τη σχολής της Κοπεγχάγης, η οποία όμως δεν ικανοποιεί κανέναν γιατί δηλώνει ένα φαινόμενο χωρίς να το εξηγήσει. Εξάλλου, το παράδοξο λύνεται. Ορίστε 2 τρόποι
    1. Η λεγόμενη συγχορδιακή κατάρρευση λύνει το παράδοξο αφού η μοίρα της γάτας καθορίζεται σε 10 εις τη -18 του δευτερολέπτου, ανεξάρτητα από τον παρατηρητή.
    2. Ομοίως, με τον τύπο του Penrose, η κβαντική κατάρρευση προβλέπεται να γίνει σε 10 εις τη -37 sec.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Γεια σας. Ευχαριστώ για το σχόλιο.

      Δεν έχω σπουδάσει φυσική ούτε βέβαια και φιλοσοφία. Απλώς πήρα κάποια πανεπιστημιακά μαθήματα φιλοσοφίας της τέχνης στο πλαίσιο των σπουδών μου, ενώ έκτοτε μελετώ αποσπασματικά ό,τι μου κεντρίζει το ενδιαφέρον. Η σκέψη μου επομένως χαρακτηρίζεται μάλλον από το στοιχείο ενός, δημιουργικού, θέλω να ελπίζω, κατακερματισμού, παρά από την όποια συνοχή μπορεί να χαρακτηρίζει την εξελισσόμενη γνώση... Έγραψα το ανώνυμο σχόλιο, μια και κάποια παράμετρος της σκέψης του Βιτγκενστάιν έτσι όπως την προσλαμβάνω, θεώρησα πως κάλλιστα μπορεί να παραλληλιστεί (μέσω φιλοσοφικού άλματος) με το συγκεκριμένο παράδειγμα έτσι όπως επίσης το κατανοώ σε γενικότερο νοητικό και όχι σε εξειδικευμένο επιστημονικό πεδίο, το οποίο και δεν γνωρίζω. Αν και είμαστε στο ’12 του επόμενου αιώνα, «είδα» απλώς μια αναλογία ανάμεσα στο πείραμα που πρότεινε ο Schrodinger το ’35 και στις σημειώσεις που κατέγραφε ο Wittgenstein μεταξύ του ’49 και του ’51 όπου και πέθανε, τον προηγούμενο αιώνα. Ενδεχομένως, ένα είδος «φιλοσοφικής απροσδιοριστίας» (το οποίο ο W. προσπαθούσε να δείξει πως απορρέει από κακή χρήση της γλώσσας) να συμβάδιζε με ένα ανάλογο είδος απροσδιοριστίας στο επιστημονικό πεδίο. Εξάλλου και τα όρια της επιστήμης με τη φιλοσοφία, κάπου είναι απροσδιόριστα.

      Αν όμως σας κατάλαβα ορθά, όταν λέτε πως η κβαντική κατάρρευση προβλέπεται να γίνει σε 10 εις την -37 sec. μιλάτε για τον χρόνο που προβλέπεται να διασπαστεί ένα άτομο της ραδιενεργούς ουσίας; Σας ρωτώ μια και το πείραμα (το οποίο, αν κατάλαβα καλά, δεν είναι πραγματικό, αλλά νοητικό) «έχει νόημα», κατά τη γνώμη μου, μόνο στην περίπτωση που δεχόμαστε αξιωματικά πως δεν είναι δυνατόν να είναι προβλέψιμος αυτός ο χρόνος. Αν αυτός ο χρόνος όμως πιθανολογείται, τότε αλλάζουν προφανώς τα δεδομένα. Συγχωρείστε με αν λέω ανοησίες. Προσπαθώ απλά να κατανοήσω τι μου λέτε ως άσχετος που είμαι, επί του θέματος.

      Και πάλι σας ευχαριστώ.

      Διαγραφή
  3. O Penrose για παράδειγμα μιλά για ένα δυναμικό ιστό τα κβαντικά σπιν όπου τα εικονικά φωτόνια εμφανίζονται και εξαφανίζονται. Μιλά για χωροχρονικά σεντόνια όπου μία κβαντική υπέρθεση,δηλ. τα σωματίδια που μπορούν να βρίσκονται σε πολλές καταστάσεις ταυτόχρονα, παρομοιάζεται με μία φουσκάλα που συμβαίνει στο εν λόγω σεντόνι. Ακριβώς η κατάρρευση μιας τέτοιας φουσκάλας είναι το σημείο όπου ο κβαντικός κόσμος παίρνει κλασική μορφή. Το όριο αυτό όπου η φουσκάλα καταρρέει αυθόρμητα είναι αντικειμενικό και ορίζεται από την αρχή της αβεβαιότητας Ε=h/T όπου Ε η βαρυτική αυτοενέργεια της υπερτιθέμενης μάζας , h η σταθερά του Planck διαιρούμενη δια 2π , και Τ ο χρόνος συμφωνίας μέχρι να επέλθει η κατάρρευση. (Ζαρκαδάκης, σ.104, το μυστήριο του νου).
    Όλα αυτά τι λένε για μένα. Ότι η εν λόγω κατάρρευση είναι ανεξάρτητη από τον παρατηρητή και άρα η ερμηνεία της Κοπεγχάγης ακυρώνεται.

    Επομένως, ίσως ύστερα από μια τέτοια προσέγγιση, μπορεί να αλλάξει και η προσέγγιση προς το κειμενάκι του Βίτγκενστάιν. Δεν ξέρω, ελπίζω να βοήθησα μέσα από μία πιο ρεαλιστική προσέγγιση

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ο φον Ράιτ λέει: «Έχω ορισμένες φορές σκεφτεί, ότι εκείνο που κάνει πολλές φορές το έργο ενός ανθρώπου κλασικό, συχνά είναι απλώς αυτή η πολυπλοκότητα [δυνατών ερμηνειών] που προκαλεί, και την ίδια στιγμή αντιστέκεται στη λαχτάρα μας να το καταλάβουμε με σαφήνεια». Η προαναφερθείσα άποψη ισοδυναμεί με καθαρή απολογία υπέρ της ασάφειας. «Ας μας επιτραπεί να συγχωρήσουμε όποιον δεν την βρίσκει πειστική» σχολιάζει ο A. C. Grayling στο βιβλίο του Wittgenstein A Very Short Introduction

      Ο W. δεν νομίζω πως είναι υπέρμαχος της απροσδιοριστίας, αλλά τη χρησιμοποιεί προκειμένου να διερευνήσει και να καθορίσει τα όρια της σαφήνειας. Προκειμένου να δείξει πως η ίδια η σαφήνεια, μπορεί να οδηγεί ή να στηρίζεται στην απροσδιοριστία και στην ασάφεια.

      Τα παραδείγματά του, που στο ανώνυμο σχόλιο της ανάρτησης παραλληλίζονται με την κβαντική απροσδιοριστία «της σχολής της Κοπεγχάγης», ο ίδιος ο W. τα αντιμετωπίζει παρακάτω ως εξής:

      314. Φαντάσου ότι ο μαθητής πραγματικά ρωτάει: «Είναι το τραπέζι εκεί κι όταν γυρίζω αλλού τα μάτια μου – κι όταν κανείς δεν το βλέπει;». Τι θα συμβεί; Θα τον καθησυχάσει ο δάσκαλος λέγοντάς του: «Φυσικά είναι εκεί!» Ίσως ο δάσκαλος να χάσει την υπομονή του, αλλά σκέπτεται πως ο μαθητής ωριμάζει, κάνοντας τέτοιες ερωτήσεις.

      315. Πράγμα που σημαίνει πως ο δάσκαλος καταλαβαίνει ότι αυτά τα ερωτήματα δεν είναι διόλου νόμιμα.
      Και θα ήταν ακριβώς το ίδιο, εάν ο μαθητής αμφισβητούσε τη νομοτέλεια της φύσης, με άλλα λόγια τη δικαιολόγηση των επαγωγικών επιχειρημάτων.
      Ο δάσκαλος θα αισθανόταν ότι έπρεπε να τον συγκρατήσει, ότι μ’ αυτό τον τρόπο ο μαθητής θα παρέμενε στάσιμος και δεν θα προχωρούσε περεταίρω.
      Και θα είχε δίκιο. Θα ήταν σαν κάποιον που έψαχνε για κάτι σ’ ένα δωμάτιο. Ανοίγει ένα συρτάρι και δεν το βλέπει. Κατόπιν το κλείνει και περιμένει λίγο και στη συνέχεια το ξανανοίγει για να δει ότι δεν είναι εκεί, και συνεχίζει να ενεργεί κατ’ αυτόν τον τρόπο. Δεν έχει μάθει ακόμα ο μαθητής να ρωτάει. Δεν έχει μάθει το παίγνιο που θέλουμε να τον διδάξουμε.

      Παρακάτω λέει πως η έννοια «πρόταση», από μόνη της, δεν είναι ακριβής!

      Επομένως, και δια των λάθος προσεγγίσεων μπορεί να υπάρξει ορθή προσέγγιση. Αρκεί να κατανοούμε τα παίγνια της ίδιας της γλώσσας μας:)

      Διαγραφή
  4. Οι προτάσεις 314 και 315 γράφτηκαν στις 10/03/1951. Ο W. πέθανε στις 29/04/1951.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Δάσκαλος (στο μαθητή): Μόνο αν κάνεις αυτό που σου λέω θα πετύχεις τον στόχο.

    Ο μαθητής εξασκείται επιδεικνύοντας απαράμιλλη πειθαρχία στη μέθοδο που του προτείνει ο Δάσκαλος και μαθαίνει να πετυχαίνει τον στόχο σε προσομοιωτή, με τη μέθοδο του Δασκάλου. Στο πεδίο της δια ζώσης επίτευξης του στόχου, επίτηδες αποτυγχάνει.

    Μαθητής (στο Δάσκαλο): Μόνο αν μάθεις να μου μιλάς με τρόπο που να θέλω να πετύχω τον στόχο, θα τον πετυχαίνω.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Μελλοντικά μονοπάτια - Κβαντική απαγόρευση:

    http://anwnymoi-lygeros.blogspot.gr/2012/09/blog-post_21.html

    ΑπάντησηΔιαγραφή