Τρίτη, 10 Απριλίου 2012

O Λούντβιχ, ο ανιψιός του, Πάουλ Βίτγκενστάιν και ο φίλος του Πάουλ, Τόμας Μπέρνχαρντ

«Το ζήτημα δεν είναι να γράψεις για τον Βίτγκενστάιν. Το ζήτημα είναι: μπορώ να είμαι ο Βίτγκενστάιν έστω για ένα μόνο λεπτό χωρίς να καταστρέψω αυτόν (τον Β) ή εμένα (τον Μπ.); Στο ζήτημα αυτό δεν μπορώ να απαντήσω, γι’ αυτό δεν μπορώ να γράψω για τον Βίτγκενστάιν.»

                                                    Τόμας Μπέρνχαρντ, γράμμα στον Δρ. Σπίελ



Thomas Bernhardt (1931-1989)

«… η σχέση του [Τόμας Μπέρνχαρντ] με τον Λούντβιχ Βίτγκενστάιν, εγγράφεται απολύτως στη μυθιστορηματική και θεατρική του λογική, αποτελεί στοιχείο του συγγραφικού του σύμπαντος, κάτοικο της προσωπικής του ανθρωπογεωγραφίας…»

«Η σημασία που δίνεται στο όνομα και στην αναφορά Βίτγκενστάιν, σ’ ολόκληρο το έργο του Τόμας Μπέρνχαρντ οφείλεται κατά κύριο λόγο σε μια φιλοσοφική και βιωματική συγγένεια και στάση ζωής: Η ιδιορρυθμία του έργου αλλά και της ζωής του Λ.Β. ανταποκρίνονται σε βαθύτερες τάσεις του Τ. Μπ. Υπάρχει μια βαθύτατα αρνητική φιλοσοφική διάθεση και στάση που περιστρέφεται γύρω από την κοινή τους πεποίθηση του αξεπέραστου στοιχείου της γλώσσας, σύμφωνα με την οποία η σκέψη όντας άρρηκτα συνδεδεμένη με την ποιητική και τη μουσική δημιουργία λειτουργεί αναγκαστικά και σταθερά στα όρια της αυτοκτονικής απόπειρας.»

«Ο Τόμας Μπέρνχαρντ ισχυρίζεται, απαντώντας σε ερωτήσεις δημοσιογράφων, ότι έχει ελάχιστα διαβάσει τον Βίτγκενστάιν. Πράγμα που φυσικά δεν αποδεικνύει τίποτα. Ήταν γνωστό ότι ο Μπέρνχαρντ διατηρούσε συγκρουσιακές σχέσεις με τους δημοσιογράφους και τις συνεντεύξεις. Ωστόσο διασκέδαζε πάντοτε και γινόταν ιδιαίτερα εφευρετικός όταν κάποια ερώτηση του έδινε την ευκαιρία ν’ αναπτύξει προφορικά ένα πιθανό κεφάλαιο κάποιου μυθιστορήματος ή ένα διάλογο που θα μπορούσε ν’ ανήκει σε κάποιο θεατρικό του έργο.»  

«Ξεκινώντας από πραγματολογικά στοιχεία ο Μπέρνχαρντ δεν γράφει μια καινούργια μυθιστορηματική εκδοχή για τη ζωή του Βίτγκενστάιν. Ανατρέπει και εδώ τη συνηθισμένη πρακτική: τα πραγματολογικά και ανεκδοτολογικά στοιχεία της βιογραφίας του Βίτγκενστάιν τον ενδιαφέρουν μόνον ως στοιχεία που θα μπορούσε να έχει επινοήσει ο ίδιος. Ανάλογη ανατροπή επιχειρεί ο συγγραφέας και με τα στοιχεία της προσωπικής του αυτοβιογραφίας. Στο αυτοβιογραφικό σενάριο που μας δίνει ο ίδιος, ενυπάρχουν αν όχι συγκεκριμένα περιστατικά από τη ζωή του Βίτγκενστάιν (αν και υπάρχουν κοινά σημεία όπως η παραμονή στην Αγγλία, το σύντομο επεισόδιο όπου ασκεί το επάγγελμα του κηπουρού, καθώς και τα τελευταία λόγια πριν από το θάνατό τους) τουλάχιστον ανάλογοι υπαρξιακοί στόχοι, ή ίδια καλλιέργεια της πνευματικής έντασης, η επιλογή της μοναξιάς, το εκλεπτυσμένο γούστο και η διακριτική κομψότητα που στην περίπτωση του Βίτγκενστάιν είναι απόρροια του κληρονομημένου πλούτου ενώ στον Μπέρνχαρντ απορρέει από την αριστοκρατική αίσθηση της λαϊκότητάς του, η έλξη για τους ανθρώπους του λαού, που ο Μπέρνχαρντ βιώνει ως παγίδα ωστόσο την υποστηρίζει ως μόνη δίκαια και προτιμητέα.»

«Αξίζει να δούμε ωστόσο από κοντά τις μεταμορφώσεις που υφίσταται η αναφορά Βίτγκενστάιν στα […] έργα του Μπέρνχαρντ, […] αφού ο ίδιος ο συγγραφέας φροντίζει να μας προειδοποιήσει γι’ αυτές αποκαλύπτοντας τα κλειδιά του.»

Στον Ανιψιό του Βίτγκενστάιν  ο αφηγητής, (ο Μπέρνχαρντ), ο ανιψιός (ο Πάουλ)  [υπάρχει και αδελφός του Λούντβιχ με το όνομα Πάουλ Βίτγκενστάιν, ο μονόχειρας πιανίστας, αλλά δεν πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο] και ο θείος (ο Λούντβιχ) αποτελούν μέρη της ίδιας εξίσωσης[…]»

«Στο Ρίττερ, Ντένε, Φος οι καθρέφτες είναι πολλοί και τουλάχιστο σε ό,τι αφορά τα κύρια πρόσωπα κατονομάζονται ρητά. Η Ίλζε Ρίττερ, η Κίρστεν Ντένε και ο Γκερτ Φος είναι κορυφαίοι ηθοποιοί της σύγχρονης γερμανικής σκηνής, «έξυπνοι ηθοποιοί» όπως λέει ο Μπέρνχαρντ, στους οποίους υποκλίνεται […] δίνοντας στο έργο το όνομά τους. Ταυτόχρονα μας λέει πως η σκέψη του ήταν συγκεντρωμένη στον φίλο του Πάουλ [ ο Μπέρνχαρντ συνδεόταν φιλικά με τον ανιψιό του Λούντβιχ, Πάουλ] και στο θείο του Λούντβιχ Βίτγκενστάιν. Ωστόσο ο Μπέρνχαρντ προχωράει ακόμα περισσότερο. Παρουσιάζοντας τα πρόσωπα του έργου στη διανομή αντικαθιστά το σύνηθες: Λούντβιχ = Γκερτ Φος, με το αινιγματικό και πολλαπλά σημαίνον: ο Φος είναι ο Λούντβιχ.Τι σημαίνει είναι; Το ερώτημα αυτό το έθετε και ο Βίτγκενστάιν όταν μελετούσε το σύστημα του Γκότλομπ Φρέγκε του μαθηματικού φιλοσόφου. [Δρ. Φρέγκε, είναι το όνομα του διευθυντή του ψυχιατρείου, από το οποίο επιστρέφει ο Φος (ο Λούντβιχ) στο θεατρικό Ρίττερ, Ντένε, Φος ]. Ο Βίτγκενστάιν ανέπτυξε τρεις διαφορετικές σημασίες του είναι: 1) το είναι ως συνδετικό υποκειμένου και κατηγορουμένου.
2) το είναι ως σημείο ταυτότητας (όπως στον Φρέγκε).
3) το είναι ως έκφραση μιας ύπαρξης.
      Και οι τρεις σημασίες ενυπάρχουν στην εξίσωση: Ο Φος είναι ο Λούντβιχ. Ο Φος πρέπει να αποδεχτεί ιδιότητες του προσώπου Λούντβιχ, πρέπει να τις συνδέσει με δικές του ιδιότητες και να τους δώσει στη σκηνή συγκεκριμένη ύπαρξη. Το πρόσωπο Λούντβιχ με τη σειρά του, όπως μας προειδοποιεί ο συγγραφέας, είναι ο Πάουλ και ο Λούντβιχ Βίτγκενστάιν. Όπως ο Πάουλ, ο Λούντβιχ  είναι τρελός, ο αδιαμφισβήτητος σταρ του ψυχιατρείου Στάινχοφ, και όπως ο Λούντβιχ Βίτγκενστάιν, ο Λούντβιχ είναι φιλόσοφος που οι εργασίες του είναι θέματα διατριβών στα πανεπιστήμια όλου του κόσμου. Καθετί που στον Πάουλ (ως Λούντβιχ) είναι τρέλα στον Λούντβιχ (ως Λούντβιχ) είναι φιλοσοφία. Όπως ο Πάουλ σκορπίζει τα χρήματά του πετώντας τα στον αέρα (κι όπως ο Λούντβιχ Βίτγκενστάιν που μοίρασε την περιουσία του στις αδελφές του).[…] Το ίδιο ισχύει και για τον δόκτορα Φρέγκε. Για τον Πάουλ (ως Λούντβιχ) ο δόκτωρ Φρέγκε είναι ο αχρείος γιατρός, εκπρόσωπος του σιχαμερού ιατρικού σώματος, που μισεί ο Μπέρνχαρντ, για τον Λούντβιχ (ως Λούντβιχ) είναι ο μαθηματικός Γκότλομπ Φρέγκε με τον οποίο ο Λ. Β. είχε έρθει σε σοβαρή σύγκρουση.»

«… ο κύκλος των αλλεπάλληλων αντανακλάσεων και αντιστροφών θα κλείσει από τη στιγμή που ο Φος είναι ο Λούντβιχ, όπως ο Πάουλ και ο Λούντβιχ είναι ο Λούντβιχ, όπως ο Λούντβιχ είναι ο Φος. Τότε η Ντένε είναι η μεγάλη του αδελφή και η μεγάλη του αδελφή είναι η Ντένε και η Ρίττερ η μικρή του αδελφή κ.ο.κ. Και ο Φρέγκε ο ψυχίατρος είναι ο Φρέγκε ο λογικός… Οι ηθοποιοί λοιπόν μέσα από αυτή την αντιστροφή, εάν δεχτούν να υποδυθούν τους ρόλους, θα δώσουν ύπαρξη στον Λούντβιχ και στις αδελφές του, εκπληρώνοντας έτσι την τρίτη σημασία του είναι. Το ίδιο το θεατρικό έργο, ο τίτλος του είναι προϊόν μιας ακόμα αντιστροφής: δεν παραθέτει τα ονόματα των ηθοποιών με τη σειρά που παρατίθενται στη διανομή: Το Φος, Ντένε, Ρίττερ γίνεται Ρίττερ, Ντένε, Φος, ολοκληρώνοντας την αντιστροφή από την πλευρά των ηθοποιών.»

Βιογραφία Πάουλ Βίτγκενστάιν (1907-1979)



Ο Πάουλ Βίτγκενστάιν γεννήθηκε το 1907 στην άνω Αυστρία, πέρασε τα παιδικά του χρόνια κοντά στη λίμνη Τράουν, γόνος της πάμπλουτης οικογένειας των βασιλιάδων του ατσαλιού. [Αδελφός του παππού του ήταν ο Καρλ Βίτγκενστάιν, η οικονομολογική μεγαλοφυΐα, και ο θείος του Λούντβιχ ήταν ο περίφημος φιλόσοφος.] Απόφοιτος του Τερεζιάνουμ της Βιέννης, σπουδάζει για δύο εξάμηνα μαθηματικά Στο Γκέτινγκεν: ο πατέρας του τα θεωρεί την ύψιστη πνευματική απάτη και τον αναγκάζει να ακολουθήσει τις νομικές σπουδές για να ασχοληθεί μετά με την οικογενειακή επιχείρηση. Διακόπτει τις σχέσεις με τον πατέρα του και κάνει δίκη διεκδικώντας μερίδιο από την περιουσία του παππού του. Δουλεύει για ένα διάστημα σε εργοστάσιο, η δουλειά δεν του ταιριάζει. Για δυο χρόνια κερδίζει τη ζωή του σαν επαγγελματίας χορευτής – ένα είδος ζιγκολό, παρτενέρ πλούσιων κυριων που διασκεδάζουν στα χορευτικά τέια. Συχνάζει στο μισοσκόταδο των κοσμικών μπαρ, περνάει τις νύχτες του στα καφενεία, λατρεύει την όπερα, τον Ρίχαρντ Στράους, τον Ρίχαρντ Βάγκνερ, τον Ούγκο Βολφ. Παίζει τένις και χόκεϋ, παρακολουθεί όλους τους αγώνες και μετά από χρόνια θυμάται τη σύνθεση ομάδων που έχουν διαλυθεί. Σκορπάει την περιουσία του μοιράζοντάς τη στους φτωχούς και τους απόκληρους αλλά και ανοίγοντας σαμπάνιες και δωρίζοντας ορχιδέες. Δημιουργεί το ένα σκάνδαλο μετά το άλλο και καταλήγει για δύο μήνες στη φυλακή. Μετά τον πόλεμο εμπορεύεται συνάλλαγμα στη μαύρη, σ’ ένα βράδυ κερδίζει και χάνει τεράστια ποσά. Εξήντα χρονών αναγκάζεται να πιάσει δουλειά – γραφιάς. Το νευρικό του σύστημα έχει κλονιστεί. Παίρνει πρόωρα σύνταξη. Πενιχρότατη. Μπαινοβγαίνει στις ψυχιατρικές κλινικές. Θέλει να γράψει ένα βιβλίο που θα τον κάνει ακόμα πιο διάσημο από το θείο του, θέλει να μιλήσει για το Θεό που ισούται με 13, για το Θεό, τα σπορ, το θέατρο και τη μουσική: μια απάντηση στην ανελέητη λογική του θείου του, που θεωρούσε το Θεό ως κάτι που δεν μπορεί να περιγραφεί […] «για ό,τι δεν μπορεί κανείς να μιλήσει, πρέπει να σιωπά» [Η καταληκτική φράση του Tractatus της λογικό-φιλοσοφικής πραγματείας του Λούντβιχ Βίτγκενστάιν]. Ο ήρωας του δικού του βιβλίου, ο ιδαλγός Χιντάλγκο – πρόσωπο με τις δικές του ιδιότητες – έχει ακριβώς την αντίθετη γνώμη:     
«Για ό,τι δεν μπορεί κανείς να σιωπά, πρέπει να μιλήσει». Το ημιτελές χειρόγραφο του βιβλίου του εξαφανίζεται με το θάνατό του- εκτός από ελάχιστες σελίδες. Ο Πάουλ πέθανε το 1979 στο Λίντς.
       «Ήταν πολύ έξυπνος, πιο έξυπνος απ’ όλους τους συγχρόνους του», είχε πει ο Τόμας Μπέρνχαρντ για το στενό του φίλο Πάουλ Βίτγκενστάιν. «Πήγαινε συχνά στο ψυχιατρείο και αυτό του έκανε καλό, έζησε μια φιλοσοφική ζωή, ο τύπος του ήταν φιλοσοφικός αλλά μ’ άλλον τρόπο απ’ ό,τι ο θείος του». Στον Πάουλ Βίτγκενστάιν και στη φιλία του μαζί του αφιερώνει ο Τ. Μπ. Το μυθιστόρημά του Ο ανιψιός του Βίτγκενστάιν, μια φιλία. Ο Πάουλ επίσης είναι το ένα σκέλος της εξίσωσης Φος είναι ο Λούντβιχ = Λούντβιχ είναι ο Πάουλ και Λούντβιχ Βίτγκενστάιν.


Από το γάμο του Πάουλ Βίτγκενστάιν το Σεπτέμβριο του 1896. Ο Πάουλ στην πάνω σειρά έκτος από τα αριστερά. Καθισμένη πρώτη από τα αριστερά η Χίλντε Βίτγκενστάιν-Κόχερτ, αδελφή του φιλοσόφου. (Από το οικογενειακό άλμπουμ. Αδημοσίευτη φωτογραφία) [Αναδημοσίευση από το πρόγραμμα της παράστασης της «νέας Σκηνής»]

Αποσπάσματα από το μυθιστόρημα του Τ. Μπέρνχαρντ:

Ο ανιψιός του Βίτγκενστάιν, 1982

«… Όπως ο Παύλος [ο Πάουλ Βίτγκενστάιν] κάθε τόσο έφτανε στην ύψιστη επανάσταση ενάντια στον εαυτό του και στα γύρω του και έπρεπε να τον μεταφέρουν στο τρελοκομείο, έφθανα κι εγώ [ ο αφηγητής = ο Τόμας Μπέρνχαρντ] κάθε τόσο στην ύψιστη επανάσταση ενάντια στον εαυτό μου και στα γύρω μου και με μετέφεραν σ’ ένα σανατόριο. Όπως ο Παύλος κάθε τόσο, σε διαστήματα όλο και πιο σύντομα, όπως μπορεί να φανταστεί κανείς, δεν υπέφερε πια τον εαυτό του και τον κόσμο, το ίδιο κι εγώ, σε διαστήματα όλο και πιο σύντομα, δεν υπέφερα πια τον εαυτό μου και τον κόσμο, κι όπως ακριβώς ο Παύλος στο ψυχιατρείο, ξανάβρισκα στο σανατόριο τον εαυτό μου, όπως μπορεί να πει κανείς. Όπως κάθε τόσο οι ψυχίατροι στο τέλος-τέλος κατέστρεφαν τον Παύλο, κι όμως μετά τον ξαναστήλωναν στα πόδια του, έτσι και μένα κάθε τόσο με κατέστρεφαν οι πνευμονολόγοι και με ξαναστήλωναν στα πόδια μου[…]»

«Όπως άλλοι προσπαθούν συνεχώς ή και σε όλη τους τη ζωή να αποκτήσουν και να εξασφαλίσουν μια λίγο-πολύ μεγάλη περιουσία ή μια λίγο-πολύ μεγάλη τέχνη ή τη μεγάλη τέχνη, και την περιουσία αυτή και την τέχνη αυτή, όσο ζουν, τολμούν και τις εκμεταλλεύονται με όλα τα μέσα και σε όλες τις περιστάσεις και τις κάνουν το μοναδικό περιεχόμενο της ζωής τους, κι ο Παύλος εξασφάλισε την τρέλα του για όλη του τη ζωή και την κράτησε και την εκμεταλλεύτηκε και την έκανε περιεχόμενο της ζωής του σε όλες τις περιστάσεις και με όλα τα μέσα, όπως εγώ τη φυματίωσή μου, όπως εγώ την τρέλα μου, όπως εγώ τελικά ας πούμε την τέχνη μου από αυτή τη φυματίωση και από αυτή την τρέλα.»

«…ενώ πάντα καταλήγαμε ο ένας μακριά από τον άλλο στα αντίστοιχα για τον καθένα νοσοκομεία [στα τρελοκομεία ο Παύλος, στα σανατόρια εγώ], το χιλιαενιακοσιαεξηνταεπτά καταλήξαμε ξαφνικά ταυτόχρονα κι οι δυο στο Βιλελμίνενμπεργκ και στο Βιλελμίνενμπεργκ βαθύναμε τη φιλία μας.»

«Μετά από πολλά χρόνια αθέλητης αποχής από τη φιλία, είχα ξαφνικά και πάλι έναν πραγματικό φίλο που κατανοούσε ακόμη και τις πιο τρελές απερισκεψίες του κεφαλιού μου, που ήταν αρκετά περιπλεγμένο και καθόλου απλό, και τολμούσε να αφεθεί στις πιο τρελές απερισκεψίες του κεφαλιού μου, ενώ κανένας γύρω μου δεν είχε ποτέ αυτή την ικανότητα, γιατί άλλωστε δεν είχαν και τη θέληση.»

«…ο Παύλος πετούσε τον διανοητικό του πλούτο αδιάκοπα από το παράθυρο, όπως τον χρηματικό του πλούτο, αλλά ενώ ο χρηματικός του πλούτος πολύ γρήγορα πετάχτηκε οριστικά και εξαντλήθηκε, ο διανοητικός του πλούτος ήταν πράγματι ανεξάντλητος. Τον πετούσε αδιάκοπα από το παράθυρο και (ταυτόχρονα) πολλαπλασιαζόταν, κι όσο περισσότερο πετούσε τον διανοητικό του πλούτο από το παράθυρο (της κεφαλής του), τόσο αυξανόταν αυτός, αυτό είναι το γνώρισμα τέτοιων ανθρώπων που αρχικά είναι τρελοί και στο τέλος τους λένε παράφρονες, ότι πετούν όλο και περισσότερο, αδιάκοπα, τον πλούτο του μυαλού τους από το παράθυρο (της κεφαλής τους) και ταυτόχρονα πολλαπλασιάζεται στο κεφάλι τους ο πλούτος του μυαλού τους με την ίδια ταχύτητα που τον πετούν από το παράθυρο (της κεφαλής τους)».

[…] Έναν αιώνα οι Βίτγκενστάιν παρήγαγαν όπλα και μηχανές, έως ότου παρήγαγαν τελικά και τελειωτικά τον Λούντβιχ και τον Παύλο, τον διάσημο φιλόσοφο που άφησε εποχή και τον όχι λιγότερο διάσημο και ίσως ακόμη πιο διάσημο τρελό, στη Βιέννη τουλάχιστον, ο οποίος στην ουσία ήταν το ίδιο φιλοσοφημένος όσο και ο θείος του Λούντβιχ, όπως αντίστροφα ο φιλοσοφημένος Λούντβιχ ήταν τόσο τρελός όσο και ο ανιψιός του Παύλος[…]»

«Ο ένας, ο Λούντβιχ, ήταν ίσως πιο φιλοσοφημένος, ο άλλος ο Παύλος, ίσως πιο τρελός, αλλά μπορεί να πιστεύουμε ότι ο ένας, ο φιλοσοφημένος Βίτγκενστάιν, είναι αυτός ο φιλόσοφος μόνο γιατί έβαλε τη φιλοσοφία του πάνω στο χαρτί και όχι την τρέλα του και πως ο άλλος, ο Παύλος, ήταν ο τρελός, γιατί καταπίεσε τη φιλοσοφία του και δεν την δημοσίευσε κι έδειξε μόνο την τρέλα του στον κόσμο. Και οι δυο ήταν πέρα για πέρα ασυνήθιστα μυαλά[…] Το επίπεδο του φιλοσόφου Λούντβιχ είχε φθάσει χωρίς αμφιβολία ο τρελός Παύλος, ο ένας αποτελεί πέρα για πέρα μια κορυφή της φιλοσοφίας και της ιστορίας του πνεύματος, ο άλλος πέρα για πέρα μια κορυφή στην ιστορία της τρέλας, εάν με τη φιλοσοφία ως φιλοσοφία, με το πνεύμα ως πνεύμα και με την τρέλα θέλουμε να προσδιορίσουμε αυτό που τα ίδια προσδιορίζουν: διεστραμμένες ιστορικές έννοιες.»

____________________________________________

Το παραπάνω κείμενο αποτελεί μια σύνθεση δανείων από το βιβλίο-πρόγραμμα
της παράστασης Ρίττερ, Ντένε, Φος της  «νέας Σκηνής» του Λευτέρη Βογιατζή (Μάρτιος 1991).       
   


 Ρίττερ - Ντένε - Φος
Όλια Λαζαρίδου - Λυδία Κονιόρδου - Λευτέρης Βογιατζής
______________________________________________


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου