Δευτέρα, 9 Απριλίου 2012

Η μορφή του αφυπνιζομένου πνεύματος είναι η λατρεία


Απόσπάσματα από το βιβλίο:

Ludwig Wittgenstein
γλώσσα
μαγεία
τελετουργία

εισαγωγή
μετάφραση
σχόλια
Κωστή Μ. Κωβαίου

εκδόσεις Καρδαμίτσα
Αθήνα 1990

[Βιβλίο Ι «Παρατηρήσεις πάνω στο Χρυσό κλωνί του Frazer» του L. Wittgenstein]

_____________________________________



 Ο Wittgenstein μαζί με τους μαθητές του ως δάσκαλος σε αγροτικό χωριό

___________________________________________


Κανένα φαινόμενο δεν είναι εν εαυτώ μυστηριώδες. Οποιοδήποτε όμως μπορεί να γίνει μυστηριώδες για μας, κι αυτό είναι ακριβώς που χαρακτηρίζει το αφυπνιζόμενο ανθρώπινο πνεύμα: το ότι ένα φαινόμενο αποκτά ξαφνικά σημασία. (σελ.32)

[…] Ένα βιβλίο ανθρωπολογίας θα μπορούσε ν’ αρχίζει ως εξής: Παρατηρώντας τη ζωή και τη συμπεριφορά των ανθρώπων πάνω στη γη, βλέπει κανείς πως εκτός από τις ενέργειες που θα μπορούσε να ονομάσει ζωώδεις, τη λήψη της τροφής κλπ. κλπ., υπάρχουν και κάποιες που έχουν έναν ιδιάζοντα χαρακτήρα και που θα μπορούσαν να ονομαστούν τελετουργικές πράξεις.
      Τότε όμως είναι ανόητο να εξακολουθούμε να υποστηρίζουμε πως το χαρακτηριστικό γνώρισμα αυτών των ενεργειών είναι ότι προέρχονται από εσφαλμένες αντιλήψεις γύρω από τη φυσική των πραγμάτων. (Αυτό κάνει ο Frazer, όταν λέει πως η μαγεία είναι στην ουσία εσφαλμένη φυσική, δηλαδή εσφαλμένη θεραπευτική, τεχνολογία κλπ).
      Το χαρακτηριστικό γνώρισμα των τελετουργικών πράξεων δεν είναι κάποια άποψη ή κάποια γνώμη – σωστή ή λάθος – μ’ όλο που κάποια γνώμη – μια πίστη – μπορεί αυτή η ίδια να είναι τελετουργική, ν’ ανήκει δηλαδή σε μια τελετουργία.

Αν θεωρούμε αυτονόητο ότι ο άνθρωπος τέρπεται με το να φαντάζεται πράγματα, δε θα πρέπει ωστόσο να ξεχνάμε πως αυτή η φαντασία δεν είναι σαν καμιά ζωγραφιά ή κανένα γλυπτό, αλλά ένα περίπλοκο σύμπλεγμα ετερογενών στοιχείων: λέξεων και εικόνων. Μόνο έτσι θα πάψουμε να παραβάλλουμε το χειρισμό γραπτών ή ρητών σημείων προς το χειρισμό «νοητικών εικόνων» των γεγονότων.  

Πρέπει να οργώσουμε ολόκληρη τη γλωσσική επικράτεια. (σελ.33)

Ο Frazer θα ήταν ικανός να πιστέψει πως οι άγριοι πεθαίνουν από λάθος. (σελ.34)

Ο Frazer είναι πολύ πιο άγριος από τους περισσότερους αγρίους του, διότι αυτούς δεν τους χωρίζει τόσο μεγάλη απόσταση από ένα πνευματικό ζήτημα, όση χωρίζει έναν εγγλέζο του εικοστού αιώνα. Οι δικές του εξηγήσεις των πρωτογόνων εθίμων είναι πολύ χονδροειδέστερες από το νόημα των ίδιων των εθίμων.

Η ιστορική εξήγηση, η εξήγηση ως υπόθεση περί της εξέλιξης είναι μονάχα μία μορφή συμπερίληψης – σύνοψης – δεδομένων. Είναι εξίσου δυνατό να δούμε τα δεδομένα εν σχέση προς άλληλα και να τα συμπεριλάβουμε σε μια γενική εικόνα, δίχως  να το κάνουμε με τη μορφή μιας υπόθεσης περί της χρονικής εξέλιξης

Η ταύτιση των δικών μας θεών με τους θεούς άλλων λαών. Πείθουμε τους εαυτούς μας πως τα ονόματα έχουν το ίδιο νόημα.

«Έτσι ο χορός των λουλουδιών μιλάει για ένα νόμο μυστικό».[…] Όμως αυτό το νόμο, αυτή την ιδέα, μπορώ να παραστήσω με τη μορφή μιας υπόθεσης περί της εξέλιξης ή ίσως, κατ’ αναλογίαν προς το σχήμα ενός φυτού, μέσα από το σχήμα μιας θρησκευτικής τελετουργίας, αλλά και απλώς μέσα από την ομαδοποίηση των γεγονότων σε μιαν «εποπτική» παράσταση.

Η έννοια της εποπτικής παράστασης έχει για μας θεμελιώδη σημασία. Υποδηλώνει τη μορφή με την οποία παριστούμε, με την οποία βλέπουμε τα πράγματα. (Ένα είδος «κοσμοαντίληψης» που, απ’ ό,τι φαίνεται, είναι τυπική των καιρών μας). […]

Αυτή η εποπτική παράσταση καθιστά δυνατό το είδος της κατανόησης που συνίσταται ακριβώς στο να «βλέπουμε τις διασυνδέσεις». Εξ ου και η σημασία της ανεύρεσης ενδιάμεσων περιπτώσεων.

Όμως σ’  αυτή την περίπτωση, ένας υποθετικός κρίκος δεν κάνει τίποτε άλλο απ’ το να στρέφει την προσοχή μας στην ομοιότητα, στον τρόπο που τα γεγονότα συνδέονται μεταξύ τους. Όπως ακριβώς μπορούμε να εξοικονίσουμε την εσωτερική σχέση του κύκλου προς την έλλειψη με το να μετατρέπουμε βαθμιαία την έλλειψη σε κύκλο. Όχι όμως για να ισχυριστούμε, πως στην πραγματικότητα, μια ορισμένη έλλειψη προέρχεται πραγματικά, ιστορικά, από έναν κύκλο (υπόθεση περί εξέλιξης), αλλά απλώς για να οξύνουμε το μάτι μας ως προς μια μορφική συνάφεια.
        Αλλά και την υπόθεση της εξέλιξης θα μπορούσα εξίσου να τη δω σαν έκφραση μιας μορφικής συνάφειας, και τίποτα περισσότερο. (σελ. 34,35)

Στη γλώσσα μας ενυπάρχει ενσωματωμένη μια ολόκληρη μυθολογία. (σελ.36)

Θα μπορούσε κανείς να πει «κάθε άποψη έχει τη γοητεία της», αλλά θα είχε λάθος. Το σωστό είναι να πει πως κάθε άποψη έχει σημασία για εκείνον που τη βλέπει σημαντική (χωρίς αυτό να σημαίνει πως τη βλέπει διαφορετικά απ’ ό,τι είναι). Και υπ’ αυτήν την έννοια κάθε άποψη είναι εξ ίσου σημαντική.

Σημαντικό είναι επίσης το γεγονός ότι την περιφρόνηση του άλλου για μένα πρέπει να την κάνω δική μου, να τη δω σαν ουσιώδες και σημαντικό κομμάτι του κόσμου, έτσι όπως τον βλέπω από τη δική μου σκοπιά. (σελ. 37)

Πιστεύω πως το χαρακτηριστικό γνώρισμα του πρωτογόνου είναι ότι δε δρα ακολουθώντας γνώμες (εν αντιθέσει με τα όσα πιστεύει ο Frazer). (σελ.38)

Κανένας κοινότυπος λόγος, άρα κανένας λόγος γενικώς, δε μπορεί να είναι εκείνο που ώθησε μερικές ανθρώπινες φυλές στο να λατρέψουν τη βαλανιδιά, αλλά το γεγονός ότι φυλή και βαλανιδιά βρίσκονταν ενωμένα σε μια κοινότητα ζωής.[…]

Θα μπορούσε κανείς να πει ότι δεν ήταν η ένωση (της βαλανιδιάς και του ανθρώπου) που γέννησε αυτές τις τελετουργίες, αλλά κατά μίαν έννοια ο χωρισμός τους. Διότι η αφύπνιση της διάνοιας συμβαίνει ταυτόχρονα με τη απόσπαση από το αρχικό έδαφος, το αρχικό θεμέλιο της ζωής. (Σ’ αυτή τη φάση γεννιέται η επιλογή).
       Η μορφή του αφυπνιζομένου πνεύματος είναι η λατρεία. (σελ. 39)

Μπορούμε να εκφράσουμε τη διαφορά ανάμεσα σε μαγεία και επιστήμη λέγοντας ότι στην επιστήμη έχουμε πρόοδο, ενώ στη μαγεία όχι. Δεν υπάρχει τίποτα στην ίδια τη μαγεία που να προσδιορίζει την κατεύθυνση της εξέλιξής της. (σελ. 41)    
_________________________________

Ο τονισμός των γραμμάτων δεν είναι στο αρχικό κείμενο
_________________________________

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου